Makalede, zihinsel ve ruhsal bozuklukları bulunan engelli bireylerin kamu hizmetine erişimi, eşitlik ilkesi ve kamu hizmetinin gerekleri arasındaki denge bakımından değerlendirilmektedir. Engellilere özgü istihdam rejimi; anayasal güvenceler, uluslararası sözleşmeler, mevzuat hükümleri ve yargısal içtihatlar ışığında analiz edilmektedir.

1. Giriş

Kamu hizmetine girme hakkı, George Jellinek’in temel hak ve özgürlüklere ilişkin tasnifinde aktif statü hakları arasında yer almakta olup bireyin devlet yönetimine katılmasını sağlayan en temel anayasal haklardan biridir. Bu hak, modern anayasal düzenlerde olduğu gibi Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda da yalnızca vatandaşlara tanınmıştır.

Anayasa’nın “Siyasi Haklar ve Ödevler” başlıklı dördüncü bölümünde düzenlenen bu hak, aynı zamanda Anayasa’nın 13. maddesinin temel hak ve hürriyetlere yönelik himayesinden yararlanmaktadır. Eşitlik ilkesi bu hakkın kullanılmasında merkezi bir normatif ölçüt oluşturmaktadır.

Bu çalışmanın temel iddiası; engelliler lehine getirilen farklılaştırıcı düzenlemelerin eşitlik ilkesinin bir istisnası değil, bizzat eşitlik ilkesinin gereği olarak dikey eşitliğin normatif bir tezahürü olduğudur.

II. Mevzuatımızda Engelli Hakları

a) Engelli Kavramı

Anayasamızın 10. maddesinin üçüncü fıkrasında engelliler, tarihsel terminolojiye paralel biçimde “özürlü” kavramı ile ifade edilmiştir. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 3/1-c maddesi uyarınca engelli; “fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeylerde kayıplarından dolayı topluma diğer bireylerle birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen birey” olarak tanımlanmaktadır.

b) Türkiye’de Engellilik Verileri

Türkiye’de Nisan 2023 verilerine göre Ulusal Engelli Veri Sisteminde kayıtlı ve hayatta olan engelli birey sayısı 1.414.643’ü erkek, 1.097.307’si kadın olmak üzere 2.511.950‘dir. Ağır engeli olan kişi sayısı 775.012’dir.

c) Kamu Hizmetine Girme Hakkı

Anayasa’nın 70. maddesi: “Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir. Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez.”

d) Eşitlik İlkesi

Danıştay İdari Dava Daireleri’nin kararında belirtildiği üzere eşitlik ilkesi, aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak ve kişilere yasalar karşısında ayrım ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Anayasa Mahkemesi’ne göre “Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez.”

e) Engellilere Uygun Çalışma Ortamının Oluşturulması

Engellilerin Haklarına İlişkin BM Sözleşmesi (CRPD) m. 27/1-i uyarınca Taraf devletler “Engellilerin çalıştığı işyerlerinde makul düzenlemelerin yapılmasını sağlar.” Türkiye’nin taraf olduğu bu sözleşme, Anayasa m. 90 uyarınca kanunlardan önce uygulanır.

f) 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 53

Kanun koyucu, 657 sayılı DMK’nın 53. maddesinde kurum ve kuruluşlara ait kadrolarda %3 oranında engelli çalıştırma zorunluluğu öngörmüştür. Engelliler için ayrı sınavlar yapılacağı ve kura usulü ile yerleştirme yapılabileceği hükme bağlanmıştır.

III. Engellilerin Kamu Hizmetine Girme Şekilleri

a) EKPSS ile Atama

EKPSS, KPSS’ye kıyasla engelli bireylerin dezavantajlı konumunu telafi etmeyi amaçlayan; sınav içeriği, rekabet alanı, ölçme yöntemi ve yerleştirme usulleri bakımından pozitif ayrımcılık esasına dayanan özel bir kamu personeli alım mekanizmasıdır.

b) Kura ile Atama

EKPSS Yönetmeliği m. 4/1-e uyarınca kura; ilkokul, ortaokul, ilköğretim ve özel eğitim iş uygulama merkezi veya okulu mezunu engellilerin tercihlerine göre Devlet memuru kadrolarına yerleştirilmelerinde kullanılan yöntemdir. Bu yöntemde adayın sınava girmesi gerekmez.

IV. Engellilerin Kamu Hizmetine Girme Şartları

a) Genel Koşullar

Engelli kamu personeli adayları, 657 sayılı DMK’nın öngördüğü: Türk vatandaşı olma, kamu haklarından mahrum bulunmama, öğrenim şartını taşıma, askerlik durumunu haiz olma ve belirli suçlardan mahkûm olmama şartlarına uymak zorundadır.

b) Engellilere Özgü Şartlar

EKPSS Yönetmeliği m. 4’e göre engelli; engel oranı yüzde kırk ve üzerinde olan ve çalışabilir durumda bulunduğunu mevzuata uygun sağlık kurulu raporu ile belgeleyen kişilerdir.

c) Çalışabilir Durumda Olmak Şartı

Çalışabilir olmak kıstasının neye göre belirleneceği mevzuatta açık biçimde düzenlenmemiştir. Bu husus muğlak olup pek çok hukuki belirsizliği barındırmaktadır. Söz gelimi öğretmen kadrosunda yerleştirmesi yapılan manik nöbet ve bipolar duygudurum bozukluğu tedavi gören bir adayın görev süresince çalışabilir olduğunu söylemek tartışmalıdır.

V. Değerlendirme Komisyonu Kararlarının Yargısal Denetimi

a) Uygulamadaki Durum

Uygulamada Komisyonlar, EKPSS Yönetmeliği m. 15’i geniş yorumlayarak engellilerin kamu hizmetine girme hakkını ihlal etmektedir. Bu nedenle yargısal denetim ile “atamasının uygun görülmemesi” şeklinde tesis edilen idari işlemler iptal edilmektedir.

b) İçtihatlar

Ankara Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi (E. 2018/411, K. 2018/863): “Davacının hastalığının, Kuran Kursu Öğreticiliği görevini yapmasına engel teşkil etmediği anlaşıldığından, ilgilinin sağlık durumunun uygun görülmeyerek atamasının yapılmamasına ilişkin dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmamaktadır.”

Ankara 11. İdare Mahkemesi’nde bipolar bozukluk nedeniyle engelli olan kamu personel adayının öğretmenlik kadrosunda atamasının yapılmaması üzerine: “Davacının kamu görevini yapmaya engel bir sağlık sorunu olmadığı anlaşıldığından dava konusu işlemin İPTALİNE” karar verilmiştir. Bu karar istinaf aşamasında da onanmıştır.

VI. Sonuç

Zihinsel, Ruhsal, Davranışsal Bozuklukları Bulunan Engellilerin kamu hizmetine girme hakkı; kamu hizmetinin etkinliği ve sürekliliği ilkeleri göz önüne alındığında dikkatle değerlendirilmeyi hak etmektedir. Temel tespit ve öneriler şöyle özetlenebilir:

• Mevzuat, engellileri bedensel ve zihinsel olarak ayrıma tabi tutmamakta; her engelli eşit haklardan yararlanmaktadır.
• Çalışabilir durumda olmak şartının denetimi yetersiz kalmakta; bu konuda mevzuatta yeni düzenlemeye ihtiyaç bulunmaktadır.
• İdarenin takdir yetkisini ortadan kaldıran mevcut düzenleme ya terk edilmeli ya da çalışabilir olmak şartının tespitinde hekim dışında kurum uzmanlarının da yer alması sağlanmalıdır.
• Engellilerin, nitelik ayrımına tabi tutulmaksızın kamuda istihdamı; taraf olduğumuz uluslararası sözleşmeler, Anayasa ve Kanunların emredici hükümleri gereğidir.